زيتون و كرم و رمّان . امّا هنوز قوّهء ذكورت و انوثت آن از هم ممتاز نگرديده است . و چون به جايى رسيد كه اگر از آن تجاوز نمايد داخل در مرتبهء حيوان خواهد شد ، و در آنجا قوّهء ذكورت و انوثت نيز ممتاز مىگردد ، مانند نخل . و از آنجا به مرتبهء حيوان مىرسد ، و مراتب انواع و افراد حيوان را قطع نموده داخل در اوّل مرحله از مراحل انسانيّت مىشود . و تفاضل و تفاوت واقعه در مراتب انسانيّت به حسب مرتبه از جميع انواع و افراد بيشتر و ظاهرتر است . و اوّل مراتب افق انسانى كه متّصل به آخر مراتب حيوانى است ، آن كسانند كه در اطراف و اقاصى معمورهء عالم سكنى دارند ، مانند اواخر ترك كه به بلاد يأجوج و مأجوج متّصلند ، و اواخر زنج و امثال ايشان كه از مرتبهء قرده اندكى بالاتر آمده‌اند . و متوسّطين از انسان ساكنان اقاليم‌اند به حسب تفاوت مراتب . و كاملان [ 308 ] انسان از افق طبيعت و جسمانيّت برآمده‌اند و به كروبيّين ملحق گرديده‌اند . و بحث از احوال ايشان خارج از علم طبيعى است . و در كلمات حكما مذكور است كه به قدرى كه مزاج به اعتدال حقيقى اقرب باشد صورت فايضه بر آن از مبدأ فيّاض اكمل خواهد بود . « 1 » و امام رازى در شرح اشارات مىگويد كه : « به صناعت طب ثابت شده است كه اعدل اعضاء جلد أنملهء سبّابه است . و آنچه نسبت به تمام اعضاء از اعتدال دور تر است قلب است ، پس بايد كه تعلّق نفس به جلد انمله باشد ، نه به قلب » . و محقق طوسى از آن جواب داده است كه : « اعدل اعضا بودن جلد انمله دلالت نمىكند بر آنكه اعدل امزجه باشد بر سبيل اطلاق ، زيرا كه اعضاء از آن حيثيّت كه اعضاءاند هيچ يك به اعتدال قريب نيستند ، به جهت آنكه دو جرم ثقيل بر آنها غالب است . و ايضا نفس ، اوّل ، به اعضا تعلّق نمىگيرد . و مزاج اعضا مستعدّ قبول صورت حيوانيّه نيست ، چه جاى صورت انسانيّه ، بلكه متعلّق نفس مزاج ارواح است كه اجزاء ثقيله و خفيفه در آن قريب به تساوىاند . و اين است اوّل چيزى كه نفوس به آن تعلّق مىگيرند . و بعد از آن ، نفوس براى

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 5 ، ص 342 - 347 .